Ο ιμπεριαλισμός σήμερα
και ο χαρακτήρας της ελληνικής κοινωνίας
1. Μετά τον πόλεμο των Μπόερς ο Άγγλος οικονομολόγος Χόμπσον είχε μιλήσει για την «από κοινού εκμετάλλευση του κόσμου απ’ τις μεγάλες δυνάμεις». Μέσα στη φρίκη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ο Κάουτσκι ανακάλυπτε τη «νέα φάση» του «υπεριμπεριαλισμού», που θα μπορούσε, λέει, να ενώσει τους ιμπεριαλιστές και να οδηγήσει, χωρίς επανάσταση, στο τέλος των πολέμων... Συγκρίνοντας το ιμπεριαλιστικό σφαγείο «με το ανόητο παραμυθάκι του Κάουτσκι…» ο Λένιν έλεγε: «Μήπως αυτό δεν είναι αντιδραστική προσπάθεια φοβισμένου μικροαστού να κρυφτεί απ’ την τρομερή πραγματικότητα;»
Η «παγκοσμιοποίηση» υπόσχεται σήμερα τη νομοτελειακή υπέρβαση των εθνών κρατών και την ενοποίηση της παγκόσμιας κοινωνίας. Την ίδια ώρα η ανισόμετρη ανάπτυξη και η μακρόχρονη δομική κρίση υπερπαραγωγής οξύνουν τις αντιθέσεις ανάμεσα στα πλούσια έθνη που καταπιέζουν και στα φτωχά που λιμοκτονούν, ανάμεσα στο κεφάλαιο και στην εργασία με την αφαίρεση του συνόλου των κατακτήσεων και δικαιωμάτων της.
Οξύνουν και τις ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις. Οι ΗΠΑ χρωστούν 300% του ΑΕΠ, αλλά οι στρατιωτικές τους δαπάνες είναι μεγαλύτερες απ’ τις δαπάνες όλων των άλλων ιμπεριαλιστών μαζί. Η Ε.Ε., πρώτη εμπορική δύναμη, διεκδικεί συνολικά την οικονομική πρωτοκαθεδρία, ενοποιείται αντιδραστικά με το Ευρωσύνταγμα, διαθέτει τεράστια ποσά για τη στρατιωτική της ισχυροποίηση, δεν αποδέχεται πια το ΝΑΤΟ «ως τον πλέον κατάλληλο χώρο συντονισμού με τις ΗΠΑ» (Σρέντερ-Σιράκ), φλερτάρει με την ισχυρή στρατιωτικά Ρωσία και με την Κίνα.
«Κάθε έθνος, σε κάθε περιοχή, πρέπει να πάρει τώρα την απόφασή του. Είτε μαζί μας, είτε με τους τρομοκράτες». Λόγια του Μπους το Σεπτέμβρη 2001 για την υποταγή ΟΛΩΝ των χωρών του κόσμου. Η ισοπέδωση κάθε έννοιας «διεθνούς δικαίου» που ήταν καρπός της αντιφασιστικής νίκης των λαών στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι εγκληματικές επεμβάσεις και οι ανταγωνισμοί στα Βαλκάνια, στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ και σ’ όλο τον κόσμο, φέρνουν μέσα τους το σπόρο ενός Γ’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μόνο η εργατική τάξη και οι λαοί μπορούν ν’ αντισταθούν και να νικήσουν την κλιμακούμενη βαρβαρότητα, με την αποκάλυψη και αξιοποίηση των πραγματικών αντιθέσεων, με την ανόρθωση του επαναστατικού τους κινήματος, τους ταξικούς και απελευθερωτικούς τους αγώνες. Αυτό δείχνουν οι νικηφόρες επαναστάσεις του παρελθόντος αλλά και ο ηρωϊκός αγώνας των λαών του Ιράκ, του νέου Βιετνάμ του 21ου αιώνα.
2. Η εξέταση της διαμόρφωσης της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε τη σημερινή της κατάσταση και να χαράξουμε σωστά την πορεία μας. Χωρίς άκαρπες αντιπαραθέσεις θα στηριχτούμε στη βασική αρχή της διαλεκτικής που βλέπει τη βασική αιτία εξέλιξης των πραγμάτων όχι έξω απ’ αυτά, αλλά στο εσωτερικό τους, όχι μηχανιστικά και ξεκομμένα, αλλά σε συνδυασμό με τους εξωτερικούς παράγοντες που καθορίζουν τις προϋποθέσεις των μεταβολών και δρουν μέσω των εσωτερικών παραγόντων.
Η διαδικασία συγκρότησης του νεοελληνικού κράτους δεν ηγεμονεύτηκε απ΄τις αγροτικές και λαϊκές μάζες που έδωσαν το αίμα τους αλλά απ’ το παροικιακό, εμπορικό και εφοπλιστικό κεφάλαιο (καραβοκυραίους). Ο Μαρξ όμως λέει: «Στα πλαίσια της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής (η οποία είχε ήδη αναπτυχθεί στη Δύση, σημ. δική μας) το εμπορικό κεφάλαιο υποβιβάζεται… Λειτουργεί πια μόνο σαν πράκτορας του παραγωγικού κεφαλαίου» (3ος τόμος Κεφάλαιο, σελ. 414). Τη δε «βιομηχανία μεταφορών» τη διακρίνει «το γεγονός ότι εμφανίζεται ως συνέχεια ενός προτσές παραγωγής μέσα στο προτσές κυκλοφορίας και για το προτσές κυκλοφορίας» (2ος τόμος, Κεφάλαιο, σελ. 149) και όχι για το συνολικό προτσές παραγωγής. Ταυτόχρονα, ότι η σύγχρονη ελληνική κοινωνία αναπτύχθηκε σε μια απ’ τις πιο θερμές περιοχές του πλανήτη με τους οξύτερους ενδοϊμπεριαλιστικούς ανταγωνισμούς.
Να πώς εξηγείται η μη ολοκλήρωση της εθνικοδημοκρατικής επανάστασης, η αναζήτηση και αποδοχή προστασίας. Έτσι επιβλήθηκε το ξενόφερτο μοναρχικό καθεστώς, η φυσιογνωμία των κομμάτων. Εκεί οφείλεται ο ληστρικός εξωτερικός δανεισμός και οι Διεθνείς Οικονομικοί Έλεγχοι, η ίδρυση των Τραπεζών με καθοριστική τη συμμετοχή του ξένου κεφαλαίου, η μη επίλυση του αγροτικού ζητήματος, η αργή και βασανιστική ανάπτυξη της βιομηχανίας, η επιδίωξη του μέγιστου κέρδους μέσα σπό την ακατάσχετη λεηλασία του λαού και του τόπου και όχι απ’ την ανάτπυξη των παραγωγικών δυνάμεων.
3. Η «εθνική ολοκλήρωση» με τους βαλκανικούς πολέμους και την αντιδραστική ιδεολογία της «μεγάλης ιδέας» ποδοπάτησε τα ιδανικά του Ρήγα για την αγωνιστική αλληλεγγύη των λαών της βαλκανικής, άνοιξε ανάμεσά τους βαθιές πληγές που εκμεταλλεύονται μέχρι σήμερα οι μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, για να καταρρεύσει τελικά με τον όλεθρο της «μικρασιατικής καταστροφής» στην υπηρεσία του αγγλικού ιμπεριαλισμού.
Μέσα από «εθνικούς διχασμούς», στρατιωτικά κινήματα και πραξικοπήματα αλλά και με τον ερχομό 1,5 εκατομμυρίου προσφύγων μετά το 1922, η Ελλάδα πήρε όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και κοινωνικά τα σημερινά της χαρακτηριστικά. Από το 1917 και μετά η αγροτική μεταρύθμιση ανέτρεψε τις φεουδαρχικές σχέσεις, για να παραδώσει ωστόσο τους φτωχομεσαίους αγρότες, βουτηγμένους στα χρέη, στο μεγάλο κεφάλαιο. Η έντονη βιομηχανική ανάπτυξη με τη σκληρή εκμετάλλευση της άφθονης και φτηνής εργατικής δύναμης, με τη μαζική εισροή ελληνικού παροικιακού αλλά και ξένου κεφαλαίου, οδήγησε σε ένα ιδιόμορφο ελληνικό κρατικομονοπωλιακό καπιταλισμό. Γιατί τα «τεχνητά μονοπώλια» που κυριάρχησαν (Φιξ, Πατραϊκή Α.Ε., Χαρτοποιία Αιγίου, ΦΩΣ-Όσραμ, ΙΡΙΣ, ΤΙΤΑΝ, ΗΡΑΚΛΗΣ, ΠΑΟΥΕΡ,ΟΥΛΕΝ κ.λπ.) όφειλαν τη δημιουργία τους όχι στον εσωτερικό ανταγωνισμό με την αντίστοιχη ανάπτυξη της καπιταλιστικής παραγωγής, αλλά στην παροχή μονοπωλιακών προνομίων, στην ανακήρυξη ολόκληρων κλάδων σε «κλειστούς» και στην υψηλή δασμολογική προστασία (Βλέπε Δημ. Μπάτσης, «Η βαριά βιομηχανία στην Ελλάδα»).
Την περίοδο αυτή αναπτύχθηκε το εργατικό κίνημα, έκανε τα πρώτα του βήματα το ΚΚΕ, αλλά ξέσπασε και η παγκόσμια οικονομική κρίση, προχώρησε η αντιδραστικοποίηση του πολιτικού συστήματος, με τα «ιδιώνυμα» και τα ξερονήσια, με το φασιστικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου.
4. Η συγκλονιστική περίοδος ‘40 – ‘50 ήταν εξαιρετικά διδακτική για τη συμπεριφορά των διάφορων τάξεων. Α) Κανένα συγκροτημένο τμήμα της αστικής τάξης δεν συμμετείχε στην Αντίσταση (δοσίλογοι απ’ τη μια, αγγλόφιλοι απ’ την άλλη). Β) Το κομμουνιστικό κίνημα, μπαίνοντας επικεφαλής του αγώνα για Ανεξαρτησία-Λαοκρατία-Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση, συσπείρωσε τη συντριπτική πλειοψηφία του λαού. Γ) Στην ήττα οδήγησαν οι αντιλήψεις που απέφυγαν να συνδέσουν τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα με τη σοσιαλιστική επανάσταση, αλλά κοίταξαν να στηριχτούν στους Εγγλέζους και σε τμήματα της αστικής τάξης. Δ) Ακόμα χρεοκόπησαν και περιθωριοποιήθηκαν οι απόψεις που αντιπαρέθεταν το στόχο της σοσιαλιστικής επανάστασης στον αντιφασιστικό-αντιιμπεριλιστικό αγώνα. Και Ε) Για την αποκατάσταση της αστικής κυριαρχίας χρειάστηκε η ολόπλευρη επέμβαση των Άγγλων και Αμερικάνων ιμπεριαλιστών.
5. Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση έγινε κάτω απ’ την επίβλεψη αμερικάνικων αποστολών. Παλιοί και νέοι πλουτοκράτες, δοσίλογοι και μαυραγορίτες έγιναν η μεταπολεμική κυρίαρχη τάξη. Με αιφνιδιαστικές υποτιμήσεις της δραχμής, με την καταλήστευση των ασφαλιστικών ταμείων, με τη βάναυση εκμετάλλευση των εργαζόμενων, με την έξοδο 1,5 εκατομμυρίου εξαθλιωμένων αγροτών και ανέργων στα σκλαβοπάζαρα του εξωτερικού, αποκαταστάθηκε κάποια «νομισματική ισορροπία». Ο αποικιοκρατικός Ν. 2687/53 «Περί επενδύσεως και προστασίας κεφαλαίων εξωτερικού» προετοίμασε κι αυτός την «Ανάπτυξη». Κι αυτή ήρθε πράγματι την περίοδο ‘63–‘73 όταν στην Ελλάδα, δεύτερη στον κόσμο σε Βιομηχανική ανάπτυξη μετά την Ιαπωνία, η βιομηχανική παραγωγή ξεπέρασε την αγροτική.
Με τις πετρελαϊκές κρίσεις του ‘73-‘74 και ‘79 και το ξέσπασμα της σύγχρονης δομικής κρίσης του καπιταλισμού άρχισε πάλι η αντίστροφη μέτρηση. Χωρίς σταθερές βάσεις και τεχνολογική ανανέωση οι περισσότερες ελληνικές βιομηχανίες, αφού είχαν πλουτίσει τ’ αφεντικά τους κι αφού είχε ολοκληρωθεί η ένταξη της χώρας στην Ε.Ε., μετατράπηκαν σε «προβληματικές». Η βιομηχανία απ’ το 32% που παρήγαγε το 1972 έχει πέσει στις μέρες μας γύρω στο 20%. Καταλυτική είναι και η κρίση στη γεωργία ως αποτέλεσμα των συμφωνιών της ΠΟΕ και της νέας ΚΑΠ. Για την υψηλή κερδοφορία του το κεφάλαιο αξιοποιεί σήμερα τις ντιρεκτίβες της Λισαβόνας, τις μεγάλες αρπαχτές στο Χρηματιστήριο, το πλούσιο φαγοπότι της Ολυμπιάδας του 2004.
Τώρα οι κατασκευές, καταρρέουν κι αυτές. Οι 15 απ’ τους 23 κλάδους της βιομηχανίας που ταξινομεί η ΕΣΥΕ παρουσιάζουν ζημιές και μόνο οι 8 έχουν άνοδο. Η Ν.Δ., με την απόλυτη συναίνεση του ΠΑΣΟΚ, με ιδιωτικοποιήσεις και ξεπουλήματα, με σκανδαλώδη προνόμια προς το κεφάλαιο, με την πλήρη ανατροπή καταχτήσεων και δικαιωμάτων θα βρεί και πάλι τη «λύση», αν την αφήσουμε. Θα γίνεται όλο και πιο επικίνδυνη καθώς τη συνοδεύει η πλήρης ευθυγράμμιση με την εγκληματική πολιτική των ΗΠΑ και της ιμπεριαλιστικής «Νέας Τάξης» στα Βαλκάνια, στην Κύπρο και στο Αιγαίο, στη Μ. Ανατολή.
6. Η αναγνώριση του ελληνικού καπιταλισμού ως «αδύνατου κρίκου» στην ιμπεριαλιστική αλυσσίδα είναι κατά τη γνώμη μας η μόνη επαναστατική οπτική που μπορεί να δώσει στη μεγαλύτερη και πιο δημιουργική τάξη της ελληνικής κοινωνίας, την εργατική τάξη, πραγματική συνείδηση των ευθυνών και των δυνατοτήτων της, να της επιτρέψει να συσπειρώσει τις ευρύτερες λαϊκές μάζες και να φέρει σε πέρας τα εθνικά και διεθνιστικά της καθήκοντα.
Ο σημερινός διάλογος είναι ελπιδοφόρος. Για την αξιοπιστία του πρέπει να συνοδευτεί απ’ την κοινή πολιτική παρέμβαση σε όλα τα κρίσιμα μέτωπα.
Καλό μας διάλογο, λοιπόν, και καλούς αγώνες!
Χρίστος Μπίστης
Στέλεχος του Ε.Κ.Κ.Ε.